لوگوی قرارگاه فرهنگی هدنا
قرارگاه فرهنگی هدنا
logo-samandehi تایید
کد خبر : 1577 ۳۱ فروردین ۱۳۹۶ ساعت [ ۹:۰۳ ]
Print This Post ذخیره فایل ارسال به دوستان

جایگاه صله رحم

صله رحم در فرهنگ اسلامی(۲)

خداوند پس از امر به پرستش و ايمان به يگانگى خود، به احسان به والدين فرمان مى دهد. در حقيقت ، پس از تعظيم خود، به تكريم پدر و مادر دستور داده كه بيان كننده اهميّت اين مسئله است.

وصال خویشان(۲)

نيكى به پدر و مادر

 احسان به پدر و مادر و رعايت حقوق آنان ، از مهم ترين مصداق هاى صله رحم است . خداوند در قرآن مى فرمايد:
و قضى ربك الا تعبدوا الا اياه و بالوالدين احسانا اما يبلغن عندك الكبر احدهما او كلاهما فلاتقل لهما اف و لاتنهرهما و قل لهما قولا كريما. (اسراء: ۲۳)
پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را نپرستيد و به پدر و مادر {خود} احسان كنيد. اگر يكى از آن دو يا هر دو در كنار تو به سالخوردگى رسيدند، به آنها {حتى } اف مگو و به آنان پرخاش مكن و با آنها سخنى شايسته بگوى .

با تدبر در آياتى كه خداوند متعال در آنها به نيكى و احسان به والدين سفارش كرده است ، در مى يابيم كه خداوند پس از امر به پرستش و ايمان به يگانگى خود، به احسان به والدين فرمان مى دهد. در حقيقت ، پس از تعظيم خود، به تكريم پدر و مادر دستور داده كه بيان كننده اهميّت اين مسئله است .
بنابراين ، نبايد پدر و مادر را به اسم صدا زد. بايد با احترام و ادب با ايشان سخن گفت و در حضورشان صدا را بلند نكرد و اگر به دليل پيرى سبب رنجش فرزندانشان شدند، فرزندان نبايد به آنان كوچك ترين بى ادبى كنند و سخنان ناراحت كننده (حتى اف ) بگويند. امام صادق (عليه السلام ) مى فرمايد:
اگر چيزى كمتر از كلمه ((اف )) وجود داشت ، بارى تعالى از آن نهى مى فرمود.(۴۵)
متأسفانه با وجود سفارش هاى بسيار خداوند در برخى از آيات قرآن بر احسان به والدين ، امروزه به اين آموزه اسلامى كمتر عمل مى شود. فرزندان به اصطلاح متمدن امروزى ، والدين سالخورده خود را به خانه سالمندان مى سپارند و به پندار خام خود، وظيفه خويش را در قبال آنها به پايان مى رسانند. اين فرزندان ، زندگى در خانه سالمندان را براى پدر و مادرشان بهتر از زندگى در خانه خود و با فرزندان و نوه هايشان مى دانند، به اين دليل كه ممكن است در خانه به آنان بى احترامى شود و دل رنجور آنها بشكند.
همچنين اگر با محبت باشند، فقط در مناسبت هاى ويژه اى مانند ((روز مادر)) و ((روز پدر)) به ديدار آنها مى روند و دسته گلى به آنها تقديم و از آنها دل جويى مى كنند، در حالى كه همه روزهاى سال ، چشم خسته والدين در خانه سالمندان در انتظار آمدن و ديدن فرزندان به راه مانده است .
وقتى كه گفتن اف به پدر و مادر روا نيست ، به يقين ، گفتن سخنان ركيك و ناسزا و نگاه هاى غضبناك ، گناه افزون ترى دارد و مخالفت گفتارى و رفتارى با والدين به مراتب بدتر است . در آيات متعدد قرآن ، به حسن رفتار با پدر و مادر (مسلمان يا كافر) و احترام به آنها بسيار سفارش شده است ، از آن نمونه اند:
۱٫ و اذ اخذنا ميثاق بنى اسرائيل لا تعبدون الا الله و بالوالدين احسانا؛ و چون از فرزندان اسرائيل پيمان محكم گرفتيم كه جز خدا را نپرستيد و به پدر و مادر احسان (نيكى ) كنيد. (بقره : ۸۳)
۲٫ كتب عليكم اذا حضر اءحدكم الموت ان ترك خيرا الوصيه للوالدين و الاءقربين بالمعروف حقا على المتقين ؛ بر شما مقرر شده است كه چون يكى از شما را مرگ فرا رسد، اگر مالى بر جاى گذارد،  براى پدر و مادر و خويشاوندان (خود) به طور پسنديده وصيت كند. {اين كار} حقى است بر پرهيزكاران . (بقره : ۱۸۰)
۳٫ يسئلونك ماذا ينفقون قل ما انفقتم من خير فللوالدين و الاءقربين …؛ از تو مى پرسند: چه  چيزى انفاق كنند ( و به چه كسى بدهند؟) بگو: هر مالى كه انفاق كنيد، به پدر و مادر و نزديكان تعلق دارد. (بقره : ۲۱۵)
۴٫ قل تعالوا اءتل ما حرم ربكم عليكم الا تشركوا به شيئا و بالوالدين احسانا؛ بگو: بياييد تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام كرده است ، براى شما بخوانم : چيزى را با او شريك قرار ندهيد و به پدر و مادر احسان كنيد. (انعام : ۱۵۱)
۵٫ و قضى ربك الا تعبدوا الا اياه و بالوالدين احسانا؛ و پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را مپرستيد و به پدر و مادر خود احسان كنيد. (اسراء: ۲۳)
۶٫ و برا بوالديه و لم يكن جبارا عصيا؛ و يحيى با پدر و مادر خود نيك رفتار بود و زورگويى نافرمان نبود. (مريم : ۱۴)
۷٫ و برا بوالدتى و لم يجعلنى جبارا شقيا؛ و مرا {سخن حضرت عيسى است } نسبت به مادرم نيكوكار قرار داده و زورگو و نافرمانم نگردانيده است . (مريم : ۳۲)
۸٫ و وصينا الانسان بوالديه حسنا و ان جاهداك لتشرك بى ما ليس لك به علم فلا تطعهما؛ ما به انسان سفارش كرديم كه به پدر و مادرش ‍ نيكى كند و اگر آن دو مشرك باشند و تلاش كنند كه تو براى من همتايى قائل شوى كه به آن علم ندارى ، از آنها پيروى مكن . (عنكبوت : ۸)
در آيه هاى ۱۴ و ۱۵ سوره لقمان و نيز در آيه ۱۵ سوره احقاف ، مضمونى شبيه به آيه ۸۸ سوره عنكبوت آمده است . با نگاهى اجمالى به تفسير اين آيه ها در مى يابيم كه احترام به پدر و مادر و حقوق آنها چنان ارزشمند و والاست كه بى درنگ ، در مرتبه اى پس از پرستش ذات مقدس خداوند قرار مى گيرد. اصل وجود هر انسانى از پدر و مادر است و هر شخصى ، ادامه پدر و مادر و شاخه هاى آنهاست . بنابراين ، هيچ كس به اندازه آنها به انسان نزديك نيست و ارزش و احترام آنها از همه خويشاوندان بالاتر است . پدر و مادر به فرزندان حق حيات مى بخشند. آنها در دوران ضعف و نياز كودك و زمانى كه او حتى نمى تواند مگسى را از خود براند يا خود را از گرما، سرما، گرسنگى ، بيمارى و خطرهاى گوناگونى كه او را تهديد مى كند، حفظ كند، از او مراقبت مى كنند.
پدر و مادر، سخاوتمندانه ، شيره جان خود را به فرزندانشان مى بخشند تا او رشد كند و بتواند روى پاى خود بايستد و مستقل شود.(۴۶) با اين حال ، بيشتر فرزندان با رسيدن به سن بلوغ و رشد و قدرت ،  خردى و ناتوانى خود را فراموش مى كنند و زحمت هاى طاقت فرساى والدين و حقوق آنان را ناديده مى گيرند.
امام على (عليه السلام ) درباره زيارت قبور پدر و مادر مى فرمايد:
من زار قبر ابويه فى يوم الجمعه او ليلته او احدهما كتب له حجه مبروره .(۴۷)
هر كس قبر پدر و مادر يا قبر يكى از آن دو را در روز جمعه يا شب جمعه زيارت كند، برايش حج نيكويى نوشته شود.
در حكايتى آمده است : ((موسى بن عمران (عليه السلام ) با پروردگار خويش مناجات مى كرد. ناگهان مردى را زير سايه عرش خدا ديد. فرمود: پروردگارا! اين مرد كيست كه به روى عرش تو سايه افكنده است ؟ خطاب رسيد اين مرد دو صفت پسنديده دارد: به پدر و مادر خود نيكى مى كند و براى سخن چينى گام برنمى دارد)).(۴۸)
احترام و رفتار كريمانه با پدر و مادر فقط به والدين مسلمان منحصر نمى شود، بلكه حتى اگر پدر و مادرى كافر باشند، بايد با آنان خوش رفتارى كرد و به آنان احترام گذاشت ، ولى نبايد در كفر و الحاد از آنان پيروى كرد.
خداى متعال در اين باره مى فرمايد:
و ان جاهداك على ان تشرك بى ما ليس لك به علم فلا تطعهما و صاحبهما فى الدنيا معروفا. (لقمان : ۱۵)
و اگر {پدر و مادر} تو را وا دارند تا درباره چيزى كه تو را با بدان دانشى نيست ، به من شرك ورزى ، از آنان فرمان مبر، {ولى } در دنيا به خوبى با آنان معاشرت كن .
در اسلام بر احترام و احسان به والدين حتى والدين كافر، تاءكيد شده است .
از امام صادق (عليه السلام ) نقل مى شود:
مردى نزد رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) آمد و گفت : من جوان ورزيده اى هستم و جهاد را دوست دارم ، ولى مادرى دارم كه از رفتن من {به جنگ } ناراحت است و رضايت نمى دهد. پيامبر فرمود: ((برگرد و نزد مادرت باش كه انس يك شب مادر با تو از يك سال جهاد در راه خدا بهتر است )).(۴۹)
مادر، مظهر عاطفه و سرشار از محبت است . اوست كه با راءفت و مهر خود محيط خانه را دل چسب مى كند. اوست كه در چهار ديوارى خانه ، مدينه فاضله مى سازد و به پرورش و سازندگى كودك مى پردازد. مادر است كه انسان هايى شرافتمند و مفيد براى جامعه مى پرورد. مادر، سرچشمه فضيلت است و تقواى عملى و ايمان او راهنماى اعضاى خانه است .(۵۰) امام صادق (عليه السلام ) مى فرمايد:
شخصى نزد پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) آمد و گفت : يا رسول الله ! به چه كسى نيكى كنم ؟ حضرت فرمود: به مادرت . پرسيد: پس از او به چه كسى ؟ پيامبر پاسخ داد: به مادرت . براى بار سوم آن شخص پرسيد: سپس ‍ به چه كسى نيكى كنم ؟ حضرت فرمود: به مادرت . ديگر بار پرسيد: پس از مادر به چه كسى خوبى كنم ؟ رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود: به پدرت .(۵۱)
نقل است كه مردى سرگرم طواف خانه خدا بود و مادرش را نيز بر دوش ‍ گرفته بود و طواف مى داد. در همان حال رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) را ديد. پس از ايشان پرسيد: آيا با اين كار حق مادرم را ادا كرده ام ؟ حضرت فرمود: ((خير، تو با اين كارت حتى يكى از ناله هاى او را (به هنگام وضع حمل ) جبران نكرده اى )).(۵۲)
پس فرزند بايد در همه موارد جز در مسئله شرك به خدا، از پدر و مادر پيروى كند؛ پدر و مادر را به اسم كوچك صدا نزند؛(۵۳) جلوتر از آنها راه نرود(۵۴) و پيش از آنها ننشيند.(۵۵) سبب خجالت و سرشكستگى پدر و مادر نشود(۵۶) و در همه حال سپاس گذار آنها باشد.(۵۷) جلوى پاى آنها به نشانه احترام برخيزد.(۵۸)
شخصى از امام صادق (عليه السلام ) پرسيد: منظور از احسان به پدر و مادر چيست ؟
حضرت فرمود:
با آنها نيكو معاشرت كنى و آنها را مجبور نكنى چيزى را كه نياز دارند، از تو بخواهند؛ اگرچه بى نياز باشند، بلكه بايد اظهار نكرده ، وظيفه خود را انجام دهى ؛ كه خداوند مى فرمايد: ((هرگز به نيكى نمى رسيد مگر آنچه را دوست داريد، انفاق كنيد))…(۵۹) و منظور از ((اف ))؛ يعنى اگر دل تنگت كردند، به آنها اف مگو؛ اگر  تو را كتك زدند، با آنها تندى مكن و با آنها با احترام و مهربانى سخن بگو و از روى مهربانى براى آنها حالت افتادگى پيش ‍ آور.
شخصى از امام سجاد (عليه السلام ) پرسيد: شما احسان كننده ترين مردم نسبت به مادرت هستى . پس چرا با مادرت در يك سفره هم غذا نمى شوى ؟ حضرت فرمود: ((مى ترسم در برداشتن لقمه اى كه چشم مادرم به آن است ، پيش دستى كنم و به واسطه اين عمل عاق شوم .))(۶۰) آن امام همام در رساله حقوق درباره مادر مى فرمايد:
حق مادر اين است كه بدانى تو را در شكم خود نگهدارى و با خود حمل كرده است كه هيچ كس را در آنجا جاى ندهد و نتوان جا داد و از ميوه دل خود (خون خود)، غذايت داده است كه هيچ كس به كس نمى دهد و با همه اعضاى خود، تو را نگه دارى كرده است . تو را سير كرده ، با آنكه خودش ‍ گرسنه بوده و تو را آب داده با آنكه خودش تشنه بوده است . برهنه مانده و حال آنكه تو را پوشانده ، در سايه نگه دارى ات كرده و حال آنكه خود زير آفتاب بوده و بى خوابى كشيده تا تو را خوابانده و سرانجام تو را از سرما و گرما حفظ كرده است . پس اولاد نمى تواند زحمت ها و فداكارى مادر را جز با توفيق الهى ، شكرگزارى و قدردانى كند.(۶۱)
بنابراين سخن امام سجاد (عليه السلام )، حق مادر بيش از پدر است .
۲٫ صله رحم در حديث
در روايت هاى بسيارى به صله رحم و پيوند با خويشاوندان و نيكى به آنان سفارش شده است كه نمونه هاى آن را بيان مى كنيم :
الف ) كار پاكيزه
خداوند در حديثى مى فرمايد:
به درستى كه من جز عمل پاكيزه اى را كه براى من (خالص ) صورت گرفته باشد، نمى پذيرم و صله رحم از جمله آن اعمال پاكيزه است . به درستى كه من خداى بخشنده و مهربانم (رحمان ) و رحم را به اقتضاى رحمت خويش ‍ آفريدم تا مردم از طريق آن به يكديگر مهر ورزند و در روز قيامت در پيشگاه من از حجت قاطع برخوردار شوند. من قطع مى كنم كسى كه آن را قطع كرده باشد و وصل مى كنم با كسى كه به آن پيوسته باشد. اين گونه عمل خواهم كرد با كسى كه امر مرا ضايع كرده باشد.(۶۲)
ب ) پرتويى از رحمت حق
پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) خويشاوندى را پرتويى از رحمت حق مى داند و مى فرمايد:
اءلرحم شجنه من الله عزوجل ؛ رحم ، پرتو و نشانه اى از رحمت خداوند است .(۶۳)
ج ) خويشاوند؛ بال آدمى
امام على (عليه السلام ) درباره معاشرت با خويشان مى فرمايد:
طايفه و خويشاوندانت را احترام كن . همانا آنان به منزله بال هاى پرنده اى هستند كه به وسيله آن بال ها پرواز مى كنى و آنان ريشه و اصل تو هستند كه به وسيله آنها به اصل و ريشه و نسب خود مى رسى و دستى هستند براى تو كه به كمك آن به هدف هاى خود دست مى يابى .(۶۴)
د) توجه به خويشاوند بينوا
مولاى متقيان على (عليه السلام )، در خطبه بيست و سوم نهج البلاغه مى فرمايد:
بدانيد كه هيچ يك از شما نبايد از خويشاوندى كه گرفتار فقر و بينوايى است ، روى برتابد، بلكه بايد او را با مالى كه اگر انفاقش نكند، بر دارايى اش ‍ نيفزايد و اگر انفاقش كند، سبب نقصان در مال او نگردد، يارى دهد. اگر كسى دست يارى از عشيره خود فرو بندد، {در حقيقت ،} يك دست از يارى عشيره كاسته شده ، ولى او خود را از يارى دست هاى بسيارى محروم كرده است . {پس } هر كس با اطرافيان خود به مدارا رفتار كند، همواره دوستى و مودت آنان را نصيب خود ساخته است .(۶۵)
ه ) رسيدگى به خويشاوند
همچنين در خطبه ديگرى ، از ثروتمندان مى خواهد كه خويشان مستمند خود را دريابند و به فقيران ، قرض داران ، نيازمندان و گرفتاران رسيدگى كنند.
ايشان مى فرمايد:
كسى كه خدا به او مال و خواسته اى ارزانى داشته است ، بايد به خويشاوندان رسيدگى كند و مهمانى هاى نيكو دهد و گرفتاران را از بند برهاند و به فقيران و وام داران قرضى بدهد تا ثوابى حاصل كند. پس خود شكيبايى ورزد و حقوقى را كه به گردن دارد، ادا كند و با سختى ها بسازد دست يافتن به اين خصلت ها، در دنيا سبب شرف و بزرگى و درك فضيلت هاى آخرت مى شود، اگر خدا بخواهد.(۶۶)
و) پيش تازى در صله رحم
امام على (عليه السلام ) همواره در كارهاى خير پيش تاز بود. ايشان مى فرمايد:
اى مردم ! به خدا سوگند، من هرگز كسى را به هيچ طاعتى برنينگيختم ، مگر آنكه خود بر آن كار پيش تاز بودم و شما را از هيچ گناهى نهى نكردم ، مگر آنكه پيش از شما، خويشتن را از آن بازداشتم .(۶۷)
نخستين پيشواى شيعيان در صله رحم نيز پيشرو بود، چنان كه خود مى فرمايد: لن يسرع اءحد قبلى الى دعوه حق و صله رحم ؛ در پذيرش دعوت حق و صله رحم ، هيچ كس مانند من پيش تاز نبوده است .(۶۸)
ز) نفى صله رحم با منت
صله ارحام يك وظيفه دينى و شرعى است و پاداش فراوانى دارد و هرگز نبايد با منت گذاشتن بر خويشاوند همراه باشد. اين عبادت به هر شكل كه باشد (سر زدن ، كمك كردن و…)، توفيقى الهى است و آثار و بركات دنيوى و اخروى بسيار دارد. امام على (عليه السلام ) در پيش بينى شگفت انگيزى ، از آينده و روزگارى خبر مى دهد كه صله رحم با منت همراه مى شود. ايشان مى فرمايد:
يعدون الصدقه فيه غرما وصله الرحم منا.(۶۹)
روزگارى بر مردم خواهد آمد كه صدقه ، زيان به شمار مى آيد و صله رحم ، {نوعى } منت شمرده مى شود.
ح ) شافع روز جزا
پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) فرمود:
الشفعاء خمسه : القرآن و الرحم و الامانه و نبيكم و اهل بيت نبيكم .(۷۰)
در قيامت پنج شفيع وجود دارد: قرآن ؛ رحم ؛ امانت دارى ؛ پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) و اهل بيت رسول .
ط) گستردگى حق رحم
راوى مى گويد: ((از امام صادق (عليه السلام ) پرسيدم : كسانى با من قرابت رحمى دارند، ولى با من هم عقيده نيستند، آيا حقى از آنان بر عهده من است ؟ حضرت فرمود: بلى ، حق رحميت را چيزى قطع نمى كند)).(۷۱)
ى ) سفارش پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله )
رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود:
حاضر و غايب امتم و آنانى را كه از پشت پدران و رحم مادرانشان تا روز قيامت به دنيا مى آيند، به صله رحم سفارش مى كنم ، اگرچه به فاصله {رفتن براى ديدن آنها} يك سال راه باشد؛ زيرا صله رحم جزو دين است .(۷۲)
ك ) نشانه دين دارى
امام على (عليه السلام ) فرمود:
براى اهل دين نشانه هايى است كه با آن شناخته مى شوند و از جمله آن نشانه ها، صله رحم و ارتباط با خويشان است .(۷۳)
ل ) محبوب ترين و با فضيلت ترين اعمال
امام باقر (عليه السلام ) فرمود:
هيچ قطره اى در پيشگاه خداوند از قطره خونى كه در راه ريخته يا قطره اشكى كه در ظلمت شب از خشيت الهى جارى شود، محبوب تر نيست و هيچ قدمى بهتر از قدمى نيست كه براى صله رحم برداشته مى شود.(۷۴)
امام صادق (عليه السلام ) فرمود:
مردى از طايفه خثعم از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) پرسيد: بالاترين عمل در اسلام چيست ؟ حضرت فرمود: ((ايمان به خدا.)) مرد پرسيد: بعد از ايمان چيست ؟ حضرت پاسخ داد: ((صله رحم )).(۷۵)
م ) نشانه تقوا
امام رضا (عليه السلام ) فرمود:
كسى كه با رحم خود ارتباط نداشته باشد، از تقواى الهى برخوردار نيست .(۷۶)
ن ) نشانه سخاوت
امام على (عليه السلام ) فرمود: ((فرد سخاوتمند، نيكو خصال ، احسان كننده نعمت ها و اهل صله رحم است .))(۷۷) نيز مى فرمود: ثمره الكرم صله الرحم ؛ ثمره جوان مردى و بخشندگى ، صله رحم است .(۷۸)
س ) والاترين فضيلت
امام على (عليه السلام ) فرمود:
افضل الفضائل صله الهاجر و ايناس النافر و الاخذ بيد العاثر(۷۹).
والاترين فضيلت ، پيوستن به خويشاوندانى است كه از تو بريده و انس با كسى است كه از تو رميده و دست گيرى از كسى است كه در مهلكه افتاده باشد.
ع ) پاداش فراوان
رسول اكرم (صلى الله عليه و آله ) فرمود:
پاداش صدقه و احسان ، ده برابر؛ پاداش قرض ، هجده برابر؛ پاداش صله و پيوند با دوستان ، بيست برابر و پاداش صله رحم ، بيست و چهار برابر است .
ف ) زكات اعضا
امام صادق (عليه السلام ) فرمود:
خداوند بر هر يك از اعضا و جوارح انسان ، بلكه بر هر تار مو بر هر لحظه از عمر، زكاتى واجب كرده است . زكات پا، اهتمام در اداى حقوق الهى مانند ديدار نيكان ، شركت در مجالس عبادت ، اصلاح امور مردم و صله رحم خواهد بود.(۸۰)
نيز مى فرمايد: ((خداوند بر دستان آدمى ، صدقه و صله رحم و جهاد در راه حق را واجب كرده است )).(۸۱)
ص ) مصداق قرض الحسنه
معاويه بن عمار، از امام صادق (عليه السلام ) درباره آيه من ذالذى يقرض الله قرضا حسنا؛ كيست كه به خدا قرض دهد، قرضى نيكو. (بقره : ۲۴۵) پرسيد. امام فرمود: ((اين آيه درباره صله رحم نازل شده است .))(۸۲) اين پرسش از امام موسى بن جعفر (عليه السلام ) نيز پرسيدند. امام همان پاسخ را داد.(۸۳)
ق ) مايه آرامش
حضرت على (عليه السلام ) فرمود:
هر گاه كسى از رحم خويش عصبانى شود و بر او غضب كند، {مناسب است كه } به سوى او روانه شود و با او تماسى (مصافحه و معانقه ) حاصل كند؛ زيرا رحم هنگامى كه با رحم پيوند يابد، به آرامش مى رسد.(۸۴)
فصل سوم : عوامل ضعف يا قطع پيوندهاى خويشاوندى
با دقت در آنچه در فصل هاى پيشين گفته شد، جايگاه و اهميت صله رحم به خوبى روشن مى شود. با اين حال ، امروزه اين سنت پيامبر و امامان معصوم (عليه السلام ) بسيار كم رنگ شده است و نسبت به آن بى مهرى مى شود.
در نتيجه ، روابط خانوادگى در برخى خانواده ها تيره گشته و در برخى موارد به قهر و جدايى انجاميده است .
۱٫ آگاه نبودن به حقوق و وظايف يكديگر
يكى ديگر از عوامل كم توجهى يا بى توجهى به پيوندهاى خويشاوندى ، اين است كه افراد از اهميت اين پيوندها در زندگى اجتماعى ، ميزان اهتمام دين (اسلام ) به برقرارى و تحكيم اين روابط، آثار و فوايد دنيوى و اخروى اين پيوندها، حقوق و تكاليف متقابل و چگونگى اداى اين حقوق غافلند. احياى ارزش هاى مذهبى و اخلاقى فراموش شده ، بيدار كردن وجدان جمعى و فرهنگ عمومى ، گوشزد و يادآورى كردن پيوسته به نقش و آثار صله رحم يا قطع آن با هدف جامعه پذير كردن افراد در برابر اين هنجار و مبارزه با عناصر فرهنگى مزاحم و بيگانه ، از جمله عواملى است كه مى تواند اعضاى جامعه اسلامى را در ايفاى درست اين وظيفه الهى يارى كند.(۸۵)
۲٫ ناهم گونى طبقاتى
از ويژگى هاى جامعه امروزى ، گونه گونى باورهاى فرهنگى ، خلق و خوها، سليقه ها و توجه به نوگرايى و مدپرستى است . اين مسائل نوعى ناهم گونى طبقاتى ميان افراد جامعه پديد مى آورد و فاصله هاى اجتماعى ميان آنها را تشديد مى كند. در چنين شرايطى ، افراد معمولاً به ارتباط با كسانى علاقه مندند كه علايق و وجوه مشتركى با آنها دارند. در مقابل ، هرگونه ناهمسانى و اختلاف طبقاتى ، فاصله ميان آنها را افزايش مى دهد.(۸۶) در نتيجه ، ديد و بازديدها و جويا شدن از وضعيت خويشان و در يك كلام ، صله رحم كم رنگ مى شود.
۳٫ كوچك شدن خانه ها
يكى از عواملى كه گاه سبب ضعف يا قطع پيوند با خويشاوندان مى شود، آپارتمان نشينى و كوچك شدن فضاى سكونت خانواده هاست . امروزه گاهى روابط ميان خويشاوندان و دوستان به برگزارى ميهمانى هاى تشريفاتى – بسته به توانايى مالى ، شاءن اجتماعى و سطح توقع طرفين – محدود مى شود كه اين امر هزينه زيادى بر ميزبان تحميل مى كند. بديهى است برپايى اين گونه ميهمانى ها و پذيرايى هاى همراه با تشريفات و چشم و هم چشمى ، مستلزم داشتن امكاناتى چون خانه مسكونى مناسب و بزرگ است . نبود اين امكانات ، فرد را از برقرارى ارتباط صميمانه و مستحكم با خويشان و دوستان باز مى دارد؛ زيرا توان مقابله به مثل و پذيرايى مناسب را ندارد. از اين رو، به قطع صله مى انجامد. بنابراين ، براى برقرارى و تقويت پيوندهاى خويشاوندى و ارتقاى صله رحم ، بايد از سطح توقع ها كاسته شود.(۸۷)
۴٫ ميهمانى هاى پرهزينه
برپايى ميهمانى هاى پرهزينه و تشريفات كمر شكن و دادن هداياى گران قيمت به مناسبت هاى گوناگون به خويشاوندان خود سبب مى شود برخى افراد به دليل ناتوانى مالى يا بخل ، با خويشاوندان قطع رابطه كنند. اين امر از عوامل بسيار مهم در تضعيف پيوندهاى خويشاوندى در جوامع امروزى است .(۸۸)
۵٫ فساد اخلاقى برخى خويشاوندان
يكى ديگر از عواملى كه به تضعيف يا قطع پيوندهاى خويشاوندى مى انجامد، فساد اخلاقى و گرايش به ناهنجارى هاست . بدون شك ، انسان ها تمايل دارند با افراد درست كار و موجه و شايسته ، ارتباط و با آنان رفت و آمد داشته باشند. از اين رو، كسانى كه جايگاه خويش را نزد خويشاوندان از دست مى دهند، ارتباط ديگران با آنان كم رنگ مى شود.
فصل چهارم : پى آمدهاى مثبت صله رحم
صله رحم آثار مثبت مادى ، معنوى ، فردى و اجتماعى بسيارى دارد كه در احاديث و روايت ها به آن اشاره شده است . امام باقر (عليه السلام )، آثار شگفت انگيز صله رحم را اين گونه بيان مى كند:
پيوند با خويشان ، اعمال را پاكيزه و نيكو مى كند و به بهترين درجه از كمال مى رساند. بزرگ ترين ثواب را ارزانى صاحبش مى دارد و او را از كاستى ها، پاك و مقبول درگاه الهى مى سازد. ثروت را فزونى مى دهد، گرفتارى ها و بلاها را دور حساب روز قيامت را آسان مى كند و مرگ را به تاءخير مى اندازد.(۸۹)
همچنين امام سجاد (عليه السلام ) خطاب به ابى حمزه فرمود:
اگر دوست دارى كه خداوند، مرگ تو را نيكو مقرر كند و از گناهانت درگذرد، نيكى كن ؛ در خفا صدقه بده و صله رحم به جاى آر. به درستى كه آنها عمر انسان را زياد مى كنند و فقر را از بين مى برند.(۹۰)
در اين بخش به برخى از آثار صله رحم در قالب احاديث نبوى و ائمه اطهار عليه السلام اشاره مى كنيم .
۱٫ آثار دنيايى
الف ) طولانى شدن عمر
رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود:
هر كس براى من يك چيز را ضمانت كند، من چهار چيز را براى او ضمانت مى كنم . صله رحم كند تا خداوند او را دوست بدارد؛ روزى اش را توسعه دهد؛ عمرش را زياد و او را به بهشت موعود داخل كند.(۹۱)
امير مؤمنان على (عليه السلام ) نيز مى فرمايد:
صله الرحم فانها مثراه فى المال و منساه فى الاءجل (۹۲).
صله رحم (احسان و نيكويى به خويشان ) است كه سبب افزايش مال و طول عمر مى شود.
همچنين از امام حسين (عليه السلام ) نقل است : ((هر كه دوست دارد مرگش به تأخير افتد، صله رحم كند)).(۹۳)
شخصى به نام يعقوب خدمت امام موسى بن جعفر (عليه السلام ) رسيد. چون نگاه امام به او افتاد، فرمود: ((اى يعقوب ! ديروز كه به اينجا (مكه ) وارد شدى ، ميان تو و برادرت نزاعى درگرفت و كار به جايى رسيد كه همديگر را دشنام داديد.
{بدان كه } اين روش ما و دين پدران ما نيست . ما كسى را به اين كارها امر نمى كنيم . از خشم خداى يگانه بپرهيز. به زودى مرگ ميان تو و برادرت جدايى خواهد افكند و اين به سبب آن است كه شما قطع رحم كرديد.))
يعقوب پرسيد: فدايت شوم ، مرگ من كى فرا خواهد رسيد؟ حضرت فرمود:
((همانا اجل تو نيز نزديك بود، ولى چون تو با عمه ات صله رحم كردى ، بيست سال به عمرت افزوده شد.)) گويند كه برادر يعقوب در همان سفر وفات يافت و به وطنش نرسيد.
در حديثى از امام رضا (عليه السلام ) آمده است :
ما نعلم شيئا يزيد فى العمر الا صله الرحم ، حتى ان الرجل يكون اجله ثلاث سنين فيكون وصولا للرحم فيزيد الله فى عمره ثلاثين سنه فيجعلها ثلاثا و ثلاثين سنه و يكون اءجله ثلاثا و ثلاثين سنه ، فيكون قاطعا للرحم فينقصه الله ثلاثين سنه و يجعل اءجله الى ثلاث سنين .(۹۴).
ما براى زياد شدن عمر، وسيله اى جز صله رحم نمى شناسيم . صله رحم به اندازه اى در زياد شدن عمر مؤثر است كه شخصى كه از عمرش سه سال مانده است ، خداوند به سبب صله رحم سى سال به عمرش مى افزايد كه مجموعا سى و سه سال مى شود و كسى كه از عمرش سى و سه سال تمام باقى مانده است ، خداوند به سبب قطع رحم سى سال از عمرش بر مى دارد و آن را به سه سال كاهش مى دهد.
در روايت ديگرى آمده است : امام باقر يا امام صادق (عليه السلام ) (ترديد از راوى است ) به شخصى به نام ميسر فرمود: ((اى ميسر! گمان مى كنم {تو} به خويشان خود نيكى مى كنى ؟)) عرض كرد: آرى ، من در نوجوانى در بازار براى كسى كار مى كردم و تنها دو درهم مزد مى گرفتم . يك درهم را به عمه و درهم ديگر را به خاله ام مى دادم . آن گاه امام فرمود: ((به خدا سوگند! دو بار مرگت نزديك شد، ولى به دليل اين صله رحم به تاءخير افتاد)).(۹۵)
همچنين نقل است روزى امام صادق (عليه السلام ) خطاب به يكى از يارانش فرمود:
((چه كار كرده اى كه خداوند عمر تو را افزوده است ؟ چون بارها اجل و مرگ تو فرا رسيده و عمر تو پايان يافته ، ولى دوباره بر عمر تو اضافه شده است .)) او گفت : من جوان بودم ، كارگرى مى كردم و روزى پنج درهم مزد مى گرفتم و به دايى ام كه مرد بينوايى بود، كمك مالى مى كردم . حضرت فرمود: ((همين كه تو به رحم و خويشاوند نزديكت رسيده اى و از او تفقد كرده اى ، اجل و مرگ تو به تاءخير افتاده و عمرت افزون شده است )).(۹۶)
از پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله ) نقل است كه فرمود:
من سره ان يمد الله فى عمره … فليصل رحمه (۹۷).
هر كس خوش دارد خدا عمر او را طولانى گرداند، بايد صله رحم كند.
ب ) برخوردارى از پشتيبانى خويشاوندان
امام على (عليه السلام ) با سفارش كردن به گرامى داشت خويشاوندان و تشبيه آنها به بال هاى پرواز آدمى ، فرموده است :
خويشانت را گرامى دار كه بال هاى تواند و به نيروى آنان پرواز توانى كرد. رحم ، ريشه است كه بدان باز مى گردى و هم دستت كه با آن مى توانى به دشمن يورش برى .(۹۸)
ايشان در كلامى ديگر مى فرمايد:
اى مردم ! بى گمان هيچ كس – هر چند كه مال و خواسته فراوان داشته باشد – از دفاع و حمايت خويشاوندان خود – به دست و زبان – بى نياز نباشد، زيرا خويشان در پشتيبانى و پر كردن شكاف هاى زندگى به هنگام فرود آمدن بلا و حادثه اى ، كوشاتر از هر كس ديگرى باشند كه به او دل بستگى هاى بيشترى دارند.(۹۹)
بديهى است بهره گيرى كامل از آثار و پى آمدهاى اين آموزه اخلاقى ، در گرو احساس وظيفه همگانى و رعايت و اداى حقوق متقابل خويشاوندى است .
همچنين در روايتى آمده است كه صله رحم موجب حمايت خويشان مى شود. امير مؤمنان على (عليه السلام ) در اين باره مى فرمايد:
به خويشان خود اكرام كن . بردباران ايشان را تعظيم كن . در مقابل بى خردان آنها بردبارى نشان ده و بر گرفتاران آنها آسان گير؛ زيرا آنها بهترين حاميان تو هنگام سختى ها و آسودگى ها خواهند بود.(۱۰۰)
بدون شك ، بيان وفادارى بى شايبه به خويشاوندان ، تلاش همه جانبه براى تحكيم و تقويت اين پيوندها و حرمت نهادن به حقوق و تكاليف يكديگر، تاءثير فراوانى در تثبيت پيوندهاى رايج خويشاوندى و در جنبه وسيع تر، در تقويت و تحكيم هم بستگى ها و روابط اجتماعى بر جاى مى گذارد.
ج ) افزونى ثروت و رفع فقر
يكى ديگر از آثار صله رحم ، زياد شدن مال و دارايى است . توجه به خويشان و اداى تعهدات متقابل سبب مى شود خويشان به هنگام نياز، به يارى يكديگر بشتابند. تلاش براى تاءمين نيازهاى خويشان ، فراهم آوردن خواسته هاى مشروع آنها در حد توان و به طور كلى ، گام برداشتن در مسير تحقق آرمان مقبول هم نوعان به ويژه خويشاوندان ، آثار وضعى بسيارى از جمله افزايش مال و ثروت را در پى دارد.
نقش ديگرى كه صله رحم دارد، اين است كه پيوند مستحكم ميان خويشاوندان و پاى بندى آنها به رعايت حقوق و وظايف متقابل يكديگر و هميارى براى تاءمين نيازها و رفع مشكلات همديگر، به ريشه كن يا كم شدن فقر در جامعه مى انجامد. از اين رو، سفارش به ترجيح ارحام فقير بر ديگردان به هنگام صدقه دادن و كمك مالى ، اقدامى در جهت تثبيت و تحكيم پيوندهاى خويشاوندى است . امام جواد (عليه السلام ) مى فرمايد: ((صله رحم نيكى به همسايگان ، مال و ثروت را زياد مى كند)).(۱۰۱)
به امام صادق (عليه السلام ) عرض شد كه فلان خانواده به يكديگر خوب مى رسند و در حق يكديگر صله مى كنند و از احسان و نيكويى در حق هم دريغ نمى كنند.
امام فرمود: ((در اين صورت ، آنان رشد خواهند كرد و ثروت و دارايى شان افزون خواهد شد؛ مگر آنكه ميانشان به هم بخورد و روابطشان تيره شود كه حتما اوضاعشان آشفته خواهد شد)).(۱۰۲)
امام سجاد (عليه السلام ) از رسول اكرم (صلى الله عليه و آله ) نقل مى كند:
من سره … و ان يبسط له فى رزقه فليصل رحمه (۱۰۳).
هر كس كه خوش دارد خدا روزى اش را توسعه دهد، بايد صله رحم كند.
در حديث ديگرى فرمود:
صله الرحم تزيد فى العمر و تنفى الفقر(۱۰۴).
صله رحم عمر را زياد مى كند و فقر و پريشانى را از بين مى برد.
همچنين ايشان از قول پيامبر فرمود:
من اءحب اءن يوسع له فى رزقه و ينسى ء له فى اءجله فليصل رحمه (۱۰۵).
كسى كه دوست دارد روزى اش گسترده شود و اجلش به تاءخير بيفتد، بايد صله رحم كند.
د) تزكيه و پاك شدن اعمال
يكى ديگر از آثار صله رحم ، پاك شدن اعمال از گناه و ناخالصى است .
امام باقر (عليه السلام ) در اين باره مى فرمايد:
صله الاءرحام تزكى الاءعمال و تدفع البلوى و تنمى الاءموال و تنسى ء له فى عمره و توسع فى رزقه و تحبب فى اءهل بيته فليتق الله وليصل رحمه (۱۰۶).
صله ارحام ، اعمال را پاك مى كند، بلا را دور مى سازد؛ اموال را بركت مى دهد؛ عمر را دراز مى كند؛ روزى را وسعت مى بخشد و انسان را ميان خانواده و بستگانش محبوب مى سازد. پس بايد از خدا پروا كرد و صله رحم به جا آورد.
از امام صادق (عليه السلام ) نيز در اين باره نقل است .
ان صله الرحم تزكى الاءعمال و تنمى الاءموال و تيسر الحساب و تدفع البلوى و تزيد فى العمر(۱۰۷).
صله رحم ، اعمال را پاك ؛ اموال را افزون ؛ حساب رسى قيامت را آسان ؛ بلاها را دفع و عمر را زياد مى كند.
هـ ) پالايش روح
امام صادق (عليه السلام ) يكى از آثار صله رحم را پالايش روح مى داند و مى فرمايد:
صله الارحام تطيب النفس و تزيد فى الرزق و تنسى ء فى الاجل (۱۰۸).
صله رحم ، دل را پاكيزه مى سازد؛ بر روزى مى افزايد و اجل را به تاءخير مى اندازد.
و) دور شدن بلا
اين كار نيك (صله رحم ) چنان خشنودى پروردگار را در پى دارد كه گاه تقدير الهى به سبب آن عوض مى شود و خداوند به پاداش اين عمل نيكو، بلاى حتمى را از انسان دفع مى كند. امام باقر (عليه السلام ) در اين زمينه مى فرمايد:
صله الارحام تزكى الاعمال و تدفع البلوى (۱۰۹).
پيوند با خويشاوندان ، سبب پاك شدن اعمال و دور شدن بلا از انسان مى شود.
امام صادق (عليه السلام ) نيز يكى از پى آمدهاى نيك صله رحم را دفع شدن بلا از انسان مى شمارد:
ان صله الرحم … و تدفع البلوى .(۱۱۰).
نيكى به خويشاوندان و صله رحم با آنان ، بلا را دور مى سازد.
در مقابل ، قطع رحم و بريدن از خويشاوندان ، در نظر خداوند، شوم و ناپسند است و پى آمدهاى منفى بسيارى دارد. قطع صله از عمر مى كاهد، روزى را تنگ و مشكلات و گرفتارى ها را افزون مى كند.
ز) خوش اخلاقى و تقويت روحيه سخاوت مندى
امام صادق (عليه السلام ) در اين باره مى فرمايد: صله الارحام محسن الخلق و تسمح الكف ؛ صله رحم ، خلق را نيكو و دست را سخاوت مند مى سازد.(۱۱۱)
شهيد دستغيب رحمة الله عليه در بيان اين اثر صله رحم ، با استناد به يكى از روايت ها مى نويسد:
حضرت امام صادق (عليه السلام ) فرمود: صله رحم سبب بهره مندى از صفت پسنديده و زيباى حسن خلق و سخا و كرم مى شود (؛ زيرا {فرد} با عمل به اين تكليف مهم الهى ناچار است كه در معاشرت ارحام ، حسن سلوك را رعايت كند و پس از تمرين و ممارست ، صاحب ملكه حسن خلق مى شود. حتى نسبت به ديگران به توفيق ملكه سخا و جود مى رسد و از بيمارى بخل نجات مى يابد) و نيز نفسش از بيمارى كينه و حسد پاك مى شود و از بلاى دشمنى با خلق راحت مى شود (؛ چون به سبب صله رحم ، محبوب نزديكان ، بلكه افراد ديگر مى شود و از شر آنها در امان خواهد بود).(۱۱۲)
ح ) آرامش روانى و سلامت بدن
در حديثى آمده است :
هر گاه كسى از رحم خود عصبانى شود و بر او غضب كند، پس بايد به سوى او روانه شود و با او تماس برقرار كند (به او نزديك تر شود). به درستى كه دو رحم در تماس با يكديگر به آرامش و سكون مى دسند.(۱۱۳)
امروزه با ترك اين سنت حسنه (صله رحم )، آرامش از زندگى ها رخت بربسته است و برخى از افراد به دليل ارتباط نداشتن با خويشاوندان دچار افسردگى شده اند. اسلام اين معضل را با سفارش به ديدار خويشاوندان و دل جويى و رفع گرفتارى از آنها (حتى با يك سلام و احوال پرسى كوتاه ) به آسانى حل مى كند.
حضرت محمد (صلى الله عليه و آله ) در كلامى گهربار مى فرمايد: ((كسى كه تأخير در اجل و سلامتى بدن را دوست دارد، صله كند.)) امام صادق (عليه السلام ) نيز خطاب به محمدبن ابى فاطمه فرمود:
نيكى كنيد و صله رحم به جاى آوريد؛ كه همه امور شما را در طريق درست سامان خواهد داد (به سلامتى بدن خواهيد رسيد).(۱۱۴)
هم نوع گرايى و وابستگى به يك گروه ويژه ، مشاركت اجتماعى ، تعامل عاطفى – روانى ، جلب اعتماد عمومى ، توسعه شخصيت اجتماعى ، امكان رسيدن به آرزوها در پرتو كمك و حمايت جمع ، پشت گرمى و تقويت روحيه در رويارويى با مشكلات ، به عنوان برخى ديگر از آثار صله رحم است كه آرامش روانى و در نتيجه ، سلامت بدن را تاءمين مى كند.

ادامه دارد ……………………………………

منبع:سایت غدیر
نویسنده و پژوهشگر : اقبال حسینی نیا

0
ارسال دیدگاه

تصاویر متنوع فرهنگی
تصاویر